Share this on Faceook

Follow us on Twitter

FacebookTwitterGoogle BookmarksPinterest
Pin It

Facebook

Twitter

Google Plus

YouTube

نووسینی: غەفوور مەخمووری

تێبینی: ئەم وتارەم لە 5 / 3 / 2011 واتە حەوت ساڵ بەر لەمڕۆ نووسیوە، بۆ بەبیرهێناوەی هەندێ‌ شت بەپێویستم زانی كەوا جارێكی دیكە لێرەدا بڵاوی بكەمەوە.

قۆناخێكی نوێ‌

دوای راپەڕینی بەهاری 1991ی گەلی كوردستان، قۆناخیكی نوێ‌ لە ژیانی سیاسی باشووری كوردستان دەستپێدەكات كە جیاوازە لە ژیانی سیاسی پێشتر، لەبەرئەوەی راپەڕین بووە هۆی هەڵتەكاندنی تەواوی دەزگاو دامەزراوەكانی بەعس لە كوردستان ‌و، بۆ یەكەم جار توانرا زۆربەی هەرەزۆری شارو شارۆچكەكانی كوردستان بە كەركوكیشەوە رزگار بكرێ ‌‌و بكەوێتە دەست گەلی كوردستان، هەرچەندە سەرەتا راپەڕین لەلایەن رژێمی بەعسەوە سەركوتكراو كۆڕەوی خەڵكی كوردستان دەستیپێكرد، بەڵام كۆڕەو سەرەڕای ئازارو مەینەتییەكانی دەرگایەكی مەزنتری بۆ گەلی كوردستان كردەوە، ئەویش دەرچوونی بڕیاری 688 بوو لەلایەن ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، بۆ پاراستنی گەلی كوردستان لە هەڕەشەكانی بەعس، ئەمە وایكرد خەڵكی كوردستان بگەڕێنەوە سەر ماڵ‌و حاڵی خۆیان.

پاشتر لە 19/5/1992 بۆ یەكەم جار گەلی كوردستان ئازادانە روویان كردە سندوقەكانی دەنگدان‌ و یەكەم پەرلەمانی كوردستانیان هەڵبژارد‌و، پاشان پەرلەمانیش متمانەی بە یەكەم كابینەی حكومەتدا، لێرەوە گەلی كوردستان رووبەڕووی ئەزموونێكی نوێ ‌‌و ژیانێكی سیاسی نوێ‌ بۆوە كە ئەویش بەڕێوەبردنی وڵات ‌و حوكمدارییە، ئەوەبوو ئەركی رێكخستنەوەی دەزگاو دامەزراوەكان ‌و داڕشتن ‌و دانانی یاساو كاری خۆبەڕێوەبردن بەو پەرلەمان ‌و حكومەتە سپێردرا، ئەو دامەزراوانەیش كەوتنە كارو خەبات بۆ بەڕێوەبردنی وڵات، بۆیە دەتوانین بڵێین راپەڕینی بەهاری 1991 خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی كوردستان ‌و گەلی كوردستانی خستە قۆناخێكی نوێ‌ بەهەموو ماناكانییەوە، بەڵام ئەوەی جێگەی داخە لە ساڵی 1994 و 1995 شەڕی ناوخۆی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان‌ و یەكێتی نیشتمانی كوردستان روویداو، دەتوانین بڵێین ئەو شەڕە هەڵەیەكی گەورەبوو لەهەمان كاتدا كاریگەرییەكی زۆر خراپی كردەسەر ژیانی سیاسی ‌و ئابووری ‌و كۆمەڵایەتيی كوردستان ‌و بۆ ماوەیەكی درێژ تواناكانی كوردستانی پەكخست‌ و تاڕادەیەكیش شیرازەی سیاسی ‌و كۆمەڵایەتی كوردستانی تێكدا، ئەگەر شەڕی ناوخۆ نەبوا ئەوا ئێمە ئێستا لە رەوشێكی دیكە دابووین ‌و لەلایەن دۆست‌و دوژمنەوە خوێندنەوەی ترمان بۆ دەكراو ژمارەیەكی بەهێزتریش دەبووین لەنێو هاوكێشە سیاسییەكانی ناوچەكەدا، بێگومان شەڕی ناوخۆ بووە هۆی تێكدانی ئەجێندای كورد لەرووی سیاسی ‌و ئابووری‌ و كۆمەڵایەتی ‌و ئیداری‌ و زۆربەی بوارەكانی ديكە‌ و تا ئێستاش ئەمە كاریگەری ماوەو كاتێكی زۆری دەوێ‌ تا خاڵە نێگەتیفەكانی شەڕی ناوخۆ نەمێنن، بۆیە دەبێ‌ هەموو لایەكمان هەوڵبدەین ‌و كار بكەین كە جارێكی دی هەڵەی وا روونەداتەوە.

لەدەستدانی هەڵێكی زێڕین

لەدوای راپەڕینی بەهاری 1991 دروشمی سیاسی كوردستان گۆڕا‌و بووە فیدرالییەت، پێشتر تەواوی دانوستاندنەكانی سەركردایەتی كوردستان ‌و حكومەتەكانی ئێراق لەسەر بنەمای ئۆتۆنۆمی بوو، ئەم گۆڕانكارییە لە خواستەكانی كورد هەنگاوێكی پۆزەتیڤ بوو لە زۆر لاوەش وەك هەنگاوێك بەرەو سەربەخۆیی كوردستان سەیر دەكرا، جگە لەوە تا ساڵی 2003 هەستی كوردستانی بوون لە هەڵكشاندا بوو، بەڵام لەدوای رووخانی رژێمی بەعسەوە لە جیاتی راگەیاندنی سەربەخۆیی كە سەركردایەتی كوردستان رووی لە بەغدا كردەوە‌و كەوتە كاركردن بۆ ئێراقێكی گوایە یەكگرتوو ( كە هەرگیز ئەمە روونادات )، وردە وردە هەستی ئێراقی بوون لای هەندێ‌ لا سەری هەڵدایەوە، بێگومان ئەمەش كارێكی باش نەبوو، لەبەرئەوەی بووە هۆی لاوازی هەستی نەتەوەیی، هەموو لایەكمان دەزانین كە ئێراق وڵاتێكی داتاشراوو دەستكردە‌و بەزۆر باشووری كوردستانی پێوە لكێنراوە، بۆیە ئەگەر لە دیدگایەكی نەتەوەیی سەیری ئەم پرسە بكەین نە خاكی كوردستان بەشێكە لە خاكی ئێراق‌ و نە گەلی كوردستانیش بەشێكە لە گەلی ئێراق، ئەوە زوڵمێكی مێژوویی گەورەیە لە گەلی كوردستان كراوە‌و بە ئێراقی عەرەبییەوە لكێنراوە، لە 2003 كورد هەلێكی زێڕینی لە دەستدا بەوەی كە رووی كردەوە بەغدا، ئەو بەغدایەی كە نەمابوو ئەو دروستی كردەوە‌و، ئێستایش دەبینین لە پاداشتی ئەمەدا لایەنە ئێراقییەكان چی بە كورد دەكەن!! 2003 دەمانتوانی بچینە كەركوك ‌و بیكەین بە سەنتەری بڕیاری سیاسی كوردستان بەڵام بەداخەوە ئەوەمان نەكردو چووینە بەغدا‌، بۆ كێ‌ بۆ كەسانێك كە هیچیان بە دەست نەبوو دژی خواستەكانی كورد بوون!!
هەموومان لە بیرمانە ئۆپۆزسیۆنی ئێراق پێش رووخانی رژێمی بەعس چۆن دژی خواستەكانی كورد بوون تەنها بۆ مجامەلە هەندێ‌ جار دەیانگوت رێز لە خواستی گەلی كوردستان دەگرین، بۆ نموونە لە كۆنگرەی سەلاحەددین كە لە راگەیاندنی كۆتاییدا هاتبوو: ( رێز لە خواستی گەلی كورد دەگرین )، ناوی فیدرالییەتیشیان نەهێنابوو لەگەڵ ئەوەشدا پاشان زۆربەی لایەنەكان مانشێتی سەرەكی رۆژنامەكانیان (رفض نتائج مؤتمر صلاح الدین ) بوو، بەڵێ‌ ئەوە هەڵوێستی لایەنە ئێراقییەكان بووە، ئەو هێزانەی ئەمڕۆ حوكمی ئێراق دەكەن ئەوانەن كە دوێنێ‌ ئۆپۆزسیۆن بوون، جا لەكاتێكدا كە ئۆپۆزسیۆن بوون ‌و هیچ دەسەڵاتێكیان نەبوو دژی خواستەكانی كورد بوون، ئەی كە دەسەڵاتیان بوو دەبێ‌ چۆن بن؟! بێگومان ئەوەن كە ئەمڕۆ دەیبینین كەوا دژی هەر شتێكن كورد داوای بكات‌ و لە بەرژەوەندی كورددا بێت، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە عەقڵیەتی عەرەبی ئێراق قابیلی گۆڕان نییە‌و نابێ‌ لەم رووەوە فێڵ لە خۆمان بكەین، هەشتا ساڵەی ئەزموونمان لەگەڵ دەسەڵاتی عەرەبیی ئێراق روون‌و ئاشكرایە كە جگە لە ستەم ‌و ماڵوێرانی چیترمان دەست نەكەوتووە‌و ئەوە ئێستایش هەرەشەكانیان دەبینین.

كاری حیزبایەتی

لەدوای راپەڕینەوە كەش ‌و هەوایەك هاتە ئارا بۆ كاری سیاسی ‌و لەو كەش ‌و هەوایەدا كۆمەڵێ‌ حیزب ‌و لایەنی سیاسی بە ئایدۆلۆژیای جیاجیا لە دایكبوون ‌و هەندێكیان زوو گۆڕەپانەكەیان چۆلكردو هەندێكیشیان تا ئێستا لە كار‌و خەباتدا بەردەوامن، بەڵام نەیانتوانیوە ببنە هێزێكی تەواو كاریگەر ئەمەش هۆكاری خۆی هەبووە، لەسەرووی هەموویانەوە هۆكاری ئابووری بووە لەبەرئەوەی تەواوی توانا ئابوورییەكانی كوردستان لە دەستی هەردوو حیزبی دەسەڵاتداری كوردستان پارتی‌ و یەكێتی دایە‌و بەو هۆیەوە پێگەی خۆیان بەهێزتر كردووە‌و، وەكو پێویستیش هاوكاری حیزبەكانی دی نەكراوە، لەم رووەوە ناعەدالەتییەكی زۆر كراوە لەبەرئەوەی بەپێی میزاجی شەخسی هاوكاری حیزبەكان كراوە‌و، زۆر جاریش ئەو هاوكاریییە بڕاوەو وەكو سزایەك بەرامبەر هەندێ‌ لایەن بەكارهێنراوە، ئەمە هۆكارێكی سەرەكی بووە بۆ گەشەنەكردنی هەندێ‌ لایەنی سیاسی لە كوردستان.

سیستەمی كاری حیزبایەتی لە كوردستاندا پێویستی بە گۆڕانكاری هەیە بەڵام تا ئێستایش لەم رووەوە گۆڕانكاری تەواو رووی نەداوە‌و لە سەرەتاداین، لەبەرئەوەی كاتێ‌ گوڕانی تەواو رودەدات كە شێوازی بیركردنەوەمان بۆ كاری سیاسی گۆڕانی گەورەی بەسەردا بێت، تا ئێستایش لە دیدگایەكی كلاسیكییەوە سەیری حیزب دەكرێ‌ و باس لە حیزبی بچوك‌ و حیزبی گەورە دەكرێ‌، كە لە راستیدا ئەوە بۆچوونێكی دروست نییە ‌و گەورەیی ‌و بچوكی لە هەڵوێستی حیزب دایە‌و، دواتر زۆر حیزبی گەورە هەبوون بچوك بوونەتەوە و زۆر حیزبی بچوكیش گەورە بوون، بۆیە دەبێ‌ روانگەیەكی سەردەمییانەمان هەبێ‌ بو كاری حیزبایەتی لە كوردستاندا.

ئۆپۆزسیۆن

لەدوای راپەڕینەوە تا ئێستاش ئۆپۆزسیۆنێكی تەندروست لە كوردستان دروست نەبووە، لەبەرئەوەی كەشی سیاسی لە كوردستان بە كۆمەڵێ‌ هەڵكشان ‌و داكشاندا تێپەڕیوە‌و كوردستان دەوڵەت نییە، بێگومان بێ‌ بوونی ئۆپۆزسیۆنیش پرۆسەی بە دیموكراتیزەكردنی كوردستان تەواو نابێت، بە مانایەكی دی هەر وڵاتێك یا هەر شوێنێك كە ئۆپۆزسیۆنی نەبوو، واتە ئەو وڵاتە یا ئەو شوێنە دیموكراسیییەتی تەواوی لێ نییە، لەبەرئەوەی بوونی ئۆپۆزسیۆن هۆكارە بۆ كامڵبوونی پرۆسەی بە دیموكراسی بوون.
ئۆپۆزسیۆن ‌و دەسەڵات دوو دیدی جیایان هەیە بەڵام لە ئەنجامدا دەبێ‌ هەردوولا مەبەستیان خزمەتكردن بێت نەك سڕینەوەی یەكتر، پێویستە هەردوولا تەواوكەری یەكتربن و، كاربكەن بۆ بیناكردنی كۆمەڵگایەكی مەدەنی ‌و خۆشگوزەرانی زیاتر بۆ خەڵك، بوونی ئۆپۆزسیۆنێكی نیشتمانی كارا لە كوردستان پێویستییەكی مێژوویی‌ و بابەتییە بۆ بەرەو پێشڤەبردنی كۆمەڵگە.

نەوەی دوای راپەڕین

نەوەی دوای راپەڕین نەوەیەكی كراوە و ئازادترن لە پێشتر، خۆیان دووری ژیانی حیزبایەتی دەگرن‌ و زۆر نیگەرانن لە رەوشی سیاسی كوردستان، كە دەبینن لە ژیانی سیاسیدا بەشدارییان پێنەكراوە‌و بواریان بۆ نەڕەخساوە تواناكانی خۆیان تاقیبكەنەوە، كە دەبێت بواری تەواویان پێبدرێت بۆ ئەوەی رۆڵی خۆیان ببینن لە بەڕێوەبردنی ئەو وڵاتە، نەوەی دوای راپەڕین نەوەیەكی چاوكراوە‌و رەخنەگرن ‌و جێگەی ئومێدن، هەقە لە توڕەبوون ‌و ناڕازی بوونیان بگەین كە وەك پێویست بواریان پێنەدراوە، لەسەر دەسەڵاتیشە گوێ‌ لە خواستەكانیان بگرێت ‌و بواری كاریان بۆ بڕەخسێنێت ‌و لەسەر بنەمای تواناو لێهاتوویی بەرپرسیارێتییان بخاتە ئەستۆ‌و بەپێی پرەنسیپی ئەرك ‌و ماف ئەركیان پێ‌ بسپێرێت‌ و مافییان پێبدات.

عەقڵیەتی شاخ‌ و عەقڵیەتی شار

كە باس لە عەقڵیەتی شاخ دەكەین مەبەستمان عەقڵیەتی شوڕشگێڕییە، كلتوری خەباتی شاخ كلتورێكی شۆڕشگێڕی پڕ بەرخودان ‌و ۆڕاگرییە ‌و پێویستە هەمیشە بە چاوی رێزەوە لێی بڕوانین، لەبەرئەوەی بەشێكە لە دیرۆك ‌و سەروەرییەكانی نەتەوەكەمان ‌و لە سەرهەڵدان ‌و كەوتن‌ و هەڵسانەوەی هەر شۆڕش‌ و بەرخودانێكی گەلی كوردستاندا شاخ پشت ‌و پەنامان بووە‌و ئەو كەسەی كە رووی لە شاخیش كردووە بۆئەوە بووە زوڵم‌ و ستەم لەسەر گەلەكەی لاببات‌ و ژیانێكی باشتری بۆ دەستەبەر بكات، شاریش كە بە مانای مەدەنییەت دێت پێویستە عەقڵیەتێكی مەدەنی ئیدارەی بكات ‌و دەزگا‌ و فەرمانگەكانی دامەزراوەیی بن و بەپێی سیستەم كار بكەن نەك بە میزاجی شەخسی، ئەگەر سەیر بكەین لە ماوەی ئەو بیست ساڵەی رابردوودا سەرەڕای ئەوەی كە هەستدەكرێ‌ وردە وردە دەمانەوێ‌ بەرەو كۆمەڵگایەكی مەدەنی هەنگاو بنێین، بەڵام تائێستاش عەقڵیەتی شاخ زاڵە بەسەر بیركردنەوەی مەدەنییانە، بە بڕوای من ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی كە تا ئێستا ئێمە لە قۆناخی رزگاری نیشتمانیداین ‌و هەست بەو مەترسییانە دەكەین كە لەسەرمانن.

سەربەخۆیی تاكە چارەسەرە

بیستەمین ساڵیادی راپەڕین هاوكاتە لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییانەی كە لە رۆژهەڵاتی ناڤیندا روودەدەن، ئەوا باشووری سودان دەنگیان بۆ سەربەخۆیی خۆیاندا، دەسەڵاتی تونس ‌و میسر گۆڕان‌و گۆڕانكاری مەزنتریش لە ناوچەكەدا بەڕێوەن، بۆیە هەقە ئێمەیش ریزەكانی خۆمان یەكبخەین ‌و ناكۆكییەكانمان بەلاوە بنێین ‌و كار بۆ پڕۆژەی گەورەی نەتەوەیی بكەین ‌و بیر لەوە بكەینەوە وەك نەتەوەكانی دی بڕیار لە چارەنووسی خۆمان بدەین‌و داهاتووی خۆمان بنیات بنێین ‌و، بە دەستی خۆمان كەركوك ‌و مەخموور‌ و خانەقین ‌و شنگال‌ و شێخان‌ و دەڤەرەكانی دی بگەڕێنینەوە سەر كوردستان‌و ئەگەر خۆمان ئەوە نەكەین دەبێ‌ هەر بەدیار جێبەجێكردنی ماددەی (140)ەوە باوێشك بدەین، لەبەرئەوەی هیچ دەسەڵاتێكی عەرەبی ئێراقی ئامادە نییە ئەو دەڤەرانە بگەڕێنێتەوە سەر كوردستان، بۆیە دەبێ‌ خۆمان ئەوە بكەین ‌و، ئنجا بڕیاری بوێرانە ‌و نەتەوەییانەی خۆمان بدەین بۆ سەربەخۆیی كوردستان ‌و، بیستەمین ساڵیادی راپەڕین بكەینە ساڵی دامەزراندن‌ و راگەیاندنی دەوڵەتی كوردستان.

5 / 3 / 2011