هەڤپەیڤین: میدیا

  د. ڤیان سلێمان حاجی، سكرتێری یەكێتی ئافرەتانی كوردستان، لەم هەڤپەیڤینەدا باس لە رەوشی ئافرەتانی كوردستان دەكات و جەختیش لەوە دەكاتەوە كە لەماوەی 10 مانگی رابردوو 546 كەیسی كۆمەڵایەتییان چارەسەر كردووە، سەبارەت بە پێگەی كۆمەڵایەتی و سیاسی ئافرەتان و بەربەستەكانی بەردەمیان و چەند تەوەرێكی دی وەڵامی پرسیارەكانی میدیا دەداتەوە.

 

میدیا: ئەو ئەركانەی سكرتاریەتەكەتان بەشێوەیەكی گشتی لەئەستۆی گرتوون چی بوون؟

د. ڤیان سلێمان: ئەركی سكرتاریەت وەكو رێكخراوێك بریتییە لە پراكتیزەكردنی دیدو ئامانجە كۆمەڵایەتییەكەی پارتی دیموكراتی كوردستان لەبواری ئافرەتاندا، لە روانگەی پێگەی ئافرەت و رۆڵی لەناو خێزان و كۆمەڵگە و تێكڕای جومگەكانی ژیانی سیاسی، ئابووری، ئیداری كوردستاندا، لەم دید و بۆچوونەدا تێدەكۆشێت بۆ زیاتر چەسپاندنی پرۆسەی یەكسانی لەناو كۆمەڵگەی كوردستانی لە رێگەی دۆزینەوەی میكانیزم و ئالیەتی گونجاو، مەكتەبی سكرتاریەتی یەكێتی ئافره‌تانى كوردستان لەم چوارچێوەیەدا بەردەوام لەناو چینی ئافرەتانە، بەشێوەیەكی گشتی بەرنامەكانمان چەند تەوەرێكی سەرەكی لەخۆدەگرن، لەوانە بواری سیاسی، دیارە لەڕێگەی ئەو كۆڕ و سیمینارانەی كە لەرێگەی پەیوەندییە راستەوخۆكانی لەناو ئافرەتان دروستی كردووە، دەیگێڕێت، ئەوەش زەمینەسازییەكی باشتر دەكات بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاری سیاسی ئافرەتان، چونكە چەند رێژەی ئافرەت لەچەمكی سیاسەت و ناوەندەكانی بڕیاردان زیاتر بێت ئەوەندە رەنگدانەوەی لەسەر پێگەی ئافرەت باشتر دەبێت، لەلایەكی دیكەوە سكرتاریەت هەوڵدەدات لە رێگەی پڕۆژەیاسای تایبەت و لە رێگەی فشارخستنە سەر حكومەت و پەیوەندی گرتن لەگەڵ ئەندامانی پەرلەمان و هەمواركردنەوەی ئەو یاسایانەی كە بەشێوەیەك لەشێوەكان رەچاوی مافی ئافرەتی تێدا نەكراوە، مافەكانی ئافرەتان مسۆگەر بكەین، هەروەها لە رێگەی فشارخستنە سەرحكومەت هەوڵدەدەین كە سیستەمی كۆتا لە هەموو ئۆرگانەكانی دەسەڵات بەكاربخرێت، چونكە ئەو سیستەمە قەرەبوویەكە بۆ ئافرەت كە بە حوكمی ئەو بارودۆخە نالەبارەی كە بەسەر كۆمەڵگەی كوردستانیدا هاتووە و ئافرەت باجدەری یەكەم بووە، دەكرێ لە رێگەی كۆتا ئەو هەلە لەكیس چووانە بۆ ئافرەت قەرەبوو بكرێتەوە، دیسان لەبواری ئابووریدا لەدوو جەمسەر كاردەكەین، لەوانە بەرزكردنەوەی هۆشیاری ئابووری لای ئافرەتان و چۆنیەتی هەڵسوكەوتكردنی لەگەڵ داهاتی خێزان، جەختیشمان لەوە كردۆتەوە كە ناكرێ ئافرەت بەئیشوكاری ماڵەوە ببەسترێتەوەو ئەو ئەركە بەتەنیا لەئەستۆی ئەودابێت، بەڵكو ئیشوكاری ماڵ ئیشێكی هاوبەشە لەنێوان تێكڕای ئەندامانی خێزان، ئێمە هەوڵمانداوە و هەوڵیش دەدەین ئافرەت لەم خاڵەدا دەربازبێت و گیانی داهێنانی تێدا دروست بكرێت، بۆئەوەی لەداهاتی خێزان و بەرەوپێشبردنی ئابووری كۆمەڵگە هاوكاربێت، جگە لەكردنەوەی خولی فێركردن تەنسیقیشمان لەگەڵ كۆمپانیا ئەهلییەكان هەیە، كاتێك پێویستییان بە كارمەندی ئافرەت بێت، ئێمە لە رێگەی ئەو ئافرەتانەی بۆ هەلی كار خۆیان ناونووس كردووە، بۆیان دابین دەكەین، لەبواری كۆمەڵایەتییەوە زیاتر كارەكانمان لەگوند و قەزا و ناحیەكان برەو پێدەدەین، چونكە بەپێی ئامار و داتاكان زۆرترینی كێشە كۆمەڵایەتییەكان لەناوچە هەژارنشین و دوورە شارەكان روودەدەن، كە ئاستی هۆشیارییان نزمە و هێشتا كۆمەڵێ دابونەریتی كۆنیش بەسەر ژیانی رۆژانەیاندا زاڵە، ئامانجیشمان ئەوەیە كە خێزانێكی بەختەوەر لەناو كۆمەڵگەی كوردیدا بەرهەم بێت، بۆ ئەوەی ئەو كۆمەڵگەیە نەوەیەكی سەركەوتوومان پێببەخشێت، لەلایەكی دیكەوە لەهەموو ئەنجومەنەكانمان پارێزەر، كۆمەڵناس، دەروونناس هەیە، بە مەبەستی بەدواداچوون و چارەسەركردنی ئەو كەیسانەی دێنە ئەنجومەنەكان.

میدیا: پەیمانگەی یەكێتی ئافرەتانی كوردستان بۆ پرسە كۆمەڵایەتییەكان كارەكانی بەچ ئاراستەیەكدا دەڕوات؟

د. ڤیان سلێمان: لەم پەیمانگەیەدا لە رێگەی بەشی راوێژكاری دەروونی و كۆمەڵایەتی و یاسایی و لەرێگەی دوو هێڵی گەرمی تەلەفۆنەوە بەردەوام پێشوازی لەخەڵك دەكرێ و هەوڵی چارەسەری ئەو كێشانەش دەدرێ كە بەرەو روویان دەبێتەوە، ستافی ئەو بەشە لە دەروونناس و كۆمەڵناس و یاساناس پێكهاتوون، كە بەشێوەیەكی خۆبەخش بەدواداچوون بۆ كەیسەكان دەكەن، تەنیا لەماوەی دە مانگی رابردوودا 546 كەیسی كۆمەڵایەتیمان لەسەرتاسەری كوردستان چارەسەر كردووە.

میدیا: لەپەیمانگەكەتان بەشێكتان بۆ خێزانە لێك جیابووەكان هەیە، گرفت و ئاریشەی ئەو بەشە و منداڵانی زیاتر چین و چۆنی چارەسەر دەكەن؟

د. ڤیان سلێمان: دیارە بۆ خێزانە لەیەكترازاوەكان لەهەمان پەیمانگە بەسەرپه‌رشتی ستافێكی كارا جێگەیەكی باش بۆ ئەو مەبەستە تەرخانكراوە، لەئێستادا 146 حاڵەتی خێزانە لەیەكترازاوەكانمان هەیە، بەپێی یاسا هەر دوو هەفتە جارێك دایكان و باوكان منداڵەكانیان بۆ ماوەی دوو سەعات دەبینن، لەم بەشەدا كۆمەڵێ یاری منداڵان تەرخانكراوە، هەروەها كۆمەڵناس و دەروونناس و یاساناسێك لەم بەشدا سەرپەرشتی خێزانەكان دەكەن، راستە ئەو دوو كەسە لە رابردوودا بۆ یەكتر هاوسەری باش نەبوون، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دایك و باوكی ئەو منداڵەن و دەكرێ دایك و باوكێكی باش بن بۆ منداڵەكان و رێگە نەدرێ لێكجیابوونەوە كاردانەوەی نەرێنی لەسەر منداڵەكەدا هەبێت، لە رێگەی بەدواداچوونەكانمان رای خۆمان دەدەینەوە بە دادگا، كە ئەو منداڵە لای دایكەكە، یان باوكەكە تاچەند غەدری لێكراوە و توانراوە منداڵەكە لەلایەنی یەكەم وەربگیرێتەوەو بدرێتەوە بە لایەنی دووەم لەم حاڵەته‌دا، تەنانەت زۆرجاریش توانیومانە ئەو دایك و باوكە ئاشت بكەینەوە.

میدیا: باسی بەشداری سیاسی ئافرەتت كرد، لەكاتێكدا دەگوترێت سیاسەت لەكوردستان واتا عەقڵیەتی پیاوسالاری و ئافرەت بە تەواوی پەراوێز خراوە، لەو بارەیەوە راتان چییە؟

د. ڤیان سلێمان: سیاسەت كە بە عەقڵییەتی پیاوسالاری وەسف دەكرێت، ئەوە تەنیا تایبەت نییە بە كوردستانی خۆمان، بەڵكو هەژموونی پیاو بەسەر سیاسەتدا دیاردەیەكی جیهانییە، لەوكاتەوەی كە پیاو هەستی بە هێزی بازووی خۆی كردووە، لەوكاتەوەی ململانێكان لە رێگەی هێزی بازوو بووە، هەر پیاو لەناو سیاسەتدا رۆڵی گێڕاوە، هەر پیاو حوكمی كردووە، بۆیە عەقڵییەتی پیاوسالاری بەسەر هەموو دەسەڵاتەكاندا زاڵە، ئێستا لەهەزارەی سێیەمدا هەوڵدەدرێت كە دەسەڵات بۆ مێینە بگێڕدرێتەوە، بۆئەوەی ئەو گرژییەی لەدونیای سیاسەتدا هەیە، كەم بكرێتەوە، دوای ئەوەی ئەو راستییە سەلمێندرا كە دونیابینی ئافرەتانە زۆر لەهی پیاو جیاوازترە، چونكە ئافرەت نەرم و نیانترە و ئەو تەحەمولیەی كە ئەو هەیەتی پیاو نیەتی، لەكاتێكدا ئافرەت كائینێكی بەخشندەیە، كەسی بەخشندەش هەمیشە دڵ نەرمە و حەز لەئاشتی دەكات و دژی شەڕ و ململانێیە، پێموایە بەهاتنی ئافرەت بۆ ناو سیاسەت دید و لەیەك تێگەیشتنی ئەحزابە سیاسییەكان لەبەرامبەر یەكتردا باشتر دەبێت و كەشێكی ئارام و سەقامگیرتر دروست دەبێت.

میدیا: بەڵام زۆر جار باسی ئەوە دەكرێ كە خودی ئافرەتانیش زیاتر بڕوایان بە توانای پیاوان هەیە، یان دەگوترێ ئافرەتیش وەكو پیاو بیر دەكاتەوە، ئەو تا چەند راستە؟

د. ڤیان سلێمان: رەنگە كەم ئەزموونی هەندێك لەو ئافرەتانەی كە لەناو سیاسەتدان و نەبینیی رۆڵی سەرەكی لەناو ئەو پارتەی كە تێیدایە، ئەو بۆچوونەی لای خەڵك دروست كردبێت، كە ئافرەتیش هەروەك پیاو بیردەكاتەوە، بەڵام ئەو بۆچوونە نادروستە، چونكە ئافرەت كە دێتە ناو سیاسەت مێینەتی خۆشی لەگەڵ خۆی دەهێنێت، چونكە بەخشندەیی و نەرم و نیانی بەشێكی دانەبڕاوە لەوجودی ئافرەتدا، ئەوەش بەدڵنیاییەوە كاریگەری بەسەر جۆری بڕیارەكانیدا دەبێت.

میدیا: وەكو سكرتاریەت، تاچەند ئافرەتتان بۆ كاری سیاسی و پۆستی باڵا ئامادە كردووە؟

د. ڤیان سلێمان: هەوڵی زۆرمانداوە و هەنگاوی باشیشمان ناوە، بەڵام لەئاستی تموحی ئێمەدا نەبووە، هێشتا پێویستیمان بە هەوڵی زیاتر هەیە، چونكە كاركردن لەكۆمەڵگەیەكی وەكو كۆمەڵگەی كوردستانی زۆر قوڕسە و پێویستی بە كاری زۆر هەیە، كۆمەڵگەیەك كە بەسەدان ساڵ لەژێر توندوتیژی و داگیركاریدا بووە، ئەوەش پێویستی بە ماندووبوونی زیاتر هەیە، بۆ ئەوەی ئافرەت لەسەر پێی خۆی بوەستێت، لەكاتێكدا هەوڵی زۆرمان بۆ پێگەیاندنی كادیری ئافرەتداوە و لەناو حزبیشدا كارمان بۆ زیاتر كردنی رێژەی بەشداری ئافرەت كردووە، تەنانەت لە كۆنگرەی 13 ی پارتی 76 ئافرەت لە كاديری یەكێتی ئافرەتان توانییان پلە لەناو ئۆرگانەكانی حزب لەكارگێڕی رێكخراوەكان تادەكاتە كارگێڕی لق وەربگرن.

میدیا: كەمی ژمارەی ئافرەت لەناو حكومەتی كوردستان چ خوێندنەوەیەكی بۆ دەكرێت؟

د. ڤیان سلێمان: پێموانییە رێژەی بەشداری ئافرەت لەحكومەتدا كەم بێت، بەپێی دوائامار ئافرەتان رێژەی 73% ی بەشداریكردن لەهێزی كاری حكومەت پێكدەهێنن، ئەوەش رێژەیەكی كەم نییە، 19% ی پۆستە باڵاكانی حكومەت ئافرەت وەری گرتووە، بەڵام منیش لەوە هاوڕام كە ئافرەت لەپلەی وەزیردا رێژەی زۆر كەمە، بۆ زیادكردنی ئەو رێژەیە هەوڵی زۆر دەدەین و دەستەوەستان نابین، چونكە بە بەراورد لەگەڵ كابینەكانی سێ و چوار و پێنج، رێژەكە زۆر كەم بووەتەوە ئەوەش مایەی نیگەرانی ئێمەیە، پێموایە لەبەرئەوەی وجودی پیاوان لەپۆستە باڵاكانی ناو حزبەكان لەوجودی ئافرەت زیاترە، بۆیە پلەی وەزیری زیاتر بەر پیاوەكان دەكەوێت، كە بەداخەوە لەدوو كابینەی رابردوودا ئەوە بەرجەستەبوو، لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا ئەگەر رێژەی ئافرەتی وەزیر زیادكرا، ئەوە مانای ئەوە نییە كە حكومەت بایەخی تەواوی بە قەزیەی ئافرەتداوە و ئافرەت هیچ كێشەیەكی نامێنێت، كێشەی ئافرەت و رەوشی ئافرەت بە دیدی حكومەت و ئەو زەمینەسازییەی كە حكومەت بۆ باشتركردن و كاراكردنی رۆڵی ئافرەت لەناو ئۆرگانەكانی حكومەتدا دەیكات، چارەسەر دەبێت، لەكاتێكدا ستراتیژیەتی حكومەت لەم روانگەیەوە ستراتیژیەتێكی راست و دروستەو تائاستێك رەوشی ئافرەت بەرەو پێش چووە، بەڵام لەئاستی داخوازییەكانی ئێمەدا نییە و پێویستی بەهەوڵێكی گشتگیر هەیە، چونكە حكومەت بەتەنیا ناتوانێ ئەو ئەركە لەئەستۆ بگرێت، بەوپێیەی پرۆسەكە پرۆسەیەكی هەمەلایەنەیە و پێویستە بە هەوو لایەك كۆمەڵگە لەو كەلتوور و نەریتە كۆنانە داماڵین، كە لەڕاستیدا زۆربەی هی خۆمان نییە.

میدیا: ئایا كەمبوون یان نەبوونی ئافرەتی سەركردە هۆكارەكەی بۆ ناكارایی ئافرەت دەگەڕێتەوە، یاخود ئەوە غەدرێكە و لەئافرەت كراوە؟

د. ڤیان سلێمان: ئێمە ئافرەتی بەتوانا و ئەكتیڤمان زۆرە، تەنانەت ئەو ئافرەتانەی كە لە رابردوودا پلەی وەزیریان پێدرا، ئەگەر لەگەڵ پیاوان بەراوردیان بكەین، دەگەینە ئەو قەناعەتەی كە ئەگەر لەپیاوەكان باشتر نەبووبن خراپتریش نەبوون، هەر ئەركێك بەئافرەت سپێردرابێت بەو پەڕی بەرپرسیارێتی جێبەجێی كردووە، چونكە رۆڵی ئافرەت لە كۆمەڵگەی كوردستانیدا رۆڵێكی پەروەردەییە.

میدیا: گلەیی ئەوە دەكرێ كە لەكوردستاندا بایەخ بەكچ نەدراوە، لەكاتێكدا وڵاتێكی وەكو نەتەوەیەكگرتووەكان ساڵی پار بۆ یەكەمجار لە 11/11 یادی رۆژی كچی كردەوە، خوێندنەوەت لەسەر ئەوە چییە؟

د. ڤیان سلێمان: بەشبەحاڵی خۆمان لەسەنتەری شار و لەهەموو گوند و ناحیە و قەزاكان لە رێگەی ئەو كۆڕە رۆشنبیری و پەروەردەییانەی كە دەیگێڕین، هەوڵمانداوە لەگەڵ دایك و باوكی كچان دابنیشین و قسەیان لەگەڵ بكەین، چەندین هەڵمەتی هۆشیاركردنەوەمان لەقوتابخانەكان ئەنجامداوە، بۆئەوەی كچ لەقۆناغی نەوجەوانی ئاشنابێت بەگۆڕانكارییە جەستەییەكانی خۆی و چۆنیەتی مامەڵكردن لەگەڵ بارودۆخەكە، تەنانەت لەسەر بەكارهێنانی ئامێرەكانی تەكتەلۆژیا رێنماییمان كردوون، لەلایەكی دیكەوە یەكێك لەهەڵەكانی ئێمە ئەوەیە كە هەمیشە خۆمان بەوڵاتانی دیكە بەراورد دەكەین، لەكاتێكدا پێویست دەكات كە لەناو واقيعی كۆمەڵگەی خۆماندا بژین، لەڕووی كۆمەڵایەتییەوە خوێندنەوەیەكی واقيعیانەمان بۆ تێڕوانینی تاكی كوردستانی هەبێت، تاوەكو بەپێی ئەو واقيعەی كە هەیە چارەسەری بۆ دابنێین، لەمیانەی چارەسەركردندا دەكرێ سوود لەئەزموون و سیستەمی وڵاتانی دیكە وەربگرین، ئاشكرایە جۆرێك لەو كێشانەی لەوێ هەیە لەكوردستاندا بوونی نییە، حاڵەتێكی وەكو دەستدرێژی سێكسی بەو رێژە زۆرەی كە لەوێ هەیە لێرە نییە، ئەگەر هەشبێت جۆری تێڕوانینەكان زۆر لەیەك جیاوازن، لەوڵاتی ئێمەدا كچ كە دەستدرێژی دەكرێتە سەر و غەدری لێدەكرێت، دووبارە لەلایەن خێزانەكەیەوە غەدری لێدەكرێت و مەسەلەكە بەشەرەفەوە پەیوەست دەكەن، خێزان لەجیاتی ئەوەی بە بێتاوانی بزانن و دڵنەوایی بكەن و مافی وەربگرنەوە، دێن وەكو تاوانبارێك هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەكەن.

میدیا: بۆ بەدواداچوون و چارەسەركردنی كێشەكانی ئافرەتان تاچەند هەماهەنگیتان لەگەڵ ناوەندەكانی چاكسازی ئافرەتان و شەڵتەرەكان هەیە؟

د. ڤیان سلێمان: هەماهەنگییەكی باشمان لەگەڵ چاكسازی و بەڕێوەبەرایەتی توندوتیژی و شەڵتەرەكان هەیە، لەكاتی پێویست پەیوەندیمان لەگەڵ یەكتردا دەبێت، بە مەبەستی دۆزینەوەی رێگەچارەی گونجاو بۆ كەیسەكان، لەكاتی پێویستیش ئامادەین پارێزەریان بۆ دابین بكەین و چەندین كێشەی ناو شەڵتەرەكانیشمان چارەسەر كردووە، بە حوكمی ئەوەی بەشێكی ئەو ئافرەتانەی لەناو شەڵتەرەكاندان لە رێگەی ئێمەوە رەوانە كراون.

میدیا: دەگوترێت یەكێتی ئافرەتان لەكاتی شۆڕش زۆر لەئێستا ئەكتیڤتر بووە، ئەوە تاچەند راستە و هۆكارەكەی چییە؟

د. ڤیان سلێمان: لەسەردەمی خۆیدا یەكێتی ئافرەتان لەسەردەستی كۆمەڵێ ئافرەتی رۆشنبیر دامەزرا، بێگومان بارودۆخی قۆناغەكان لەیەكتر جیاوازن، واتا بارودۆخی ئەوكات و ئێستا زۆرجیاوازە، ئەوكاتە سەردەم سەردەمی شۆڕش بوو، ئافرەتی كورد لەسەردەمی خەباتی شۆڕشگێڕی پێش ئەوەی بۆ مافە كۆمەڵایەتییەكانی تێبكۆشێت، هاوشان لەگەڵ پیاو بۆ ئازادكردنی وڵاتەكەی تێكۆشاوە، بگرە لەپیاوانیش زیاتر هەوڵیداوە، چونكە بۆ منداڵەكانی هەم دایك و هەم باوك بووەـ ئەركی بەڕێوەبردنی خێزانەكەی لەئەستۆدا بووە، وێڕای ئەوەی خەباتی نهێنیشی هەبووەو دەرمان و خواردنی بۆ پێشمەرگە ئامادە كردووە، كەواتە ئازادكردنی وڵاتەكەی لەپێش ئازادكردنی خودی خۆی بووە تاسەردەمی راپەڕین بارودۆخەكە بەمجۆرە بوو، دوای تەشكیل بوونی حكومەتی كوردی ئافرەت رۆژ لەدوای رۆژ پێشكەوتنی زیاتری بە دەستهێناوە، بۆیە ناكرێ قۆناغی شاخ بێ قۆناغی ئێستا بەراورد بكەین و بڵێین ئەوان لەئێمە ئەكتیڤتر بوون، چونكە هەلومەرجی كۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری، ئیداری كۆمەڵگەی كوردستانی لەگەڵ ئەوكات جیاوازە.